QUẦN THƯ TRỊ YẾU 360 GIẢNG GIẢI – TẬP 27

Chủ giảng: Thầy giáo, Tiến sĩ Thái Lễ Húc
Cẩn dịch: Vọng Tây Cư Sĩ, Viên Đạt Cư Sĩ, Mộ Tịnh Cư Sĩ, Phước Tịnh Cư Sĩ
Thuyết minh: Hạnh Quang
Download toàn bộ MP3



Quần thư trị yếu 360 – Tập 27

TU THÂN – TỀ GIA – TRỊ QUỐC – BÌNH THIÊN HẠ

Kính chào các vị trưởng bối, các vị học trưởng, xin chào mọi người!

Chúng ta tiếp tục xem quyển thứ chín, trang 1.197.

Kinh văn: “Người ta tôn sùng người tốt, việc tốt vì nó hợp với lễ nghĩa; xem thường người xấu việc xấu vì nó là tội lỗi. Thời đại ngày nay dùng những thứ mà người ta tôn sùng để dạy dỗ người dân, dùng những thứ mà người ta xem thường để dạy dỗ hoàng thân quốc thích, chẳng phải là trái nghịch với đạo lý sao?”.

Sở quý ư thiện giả, nghĩa là những sự vật thiện đã nhận được sự kính trọng. “Dĩ kỳ hữu lễ nghĩa dã”, nghĩa là chúng phù hợp với tinh thần của lễ nghĩa. Vì vậy, người dân đặc biệt tuân theo, thừa nhận những sự việc này. “Sở tiện ư ác giả, dĩ k hữu tội quá dã”, những sự việc ác cho nên bị người khinh rẻ, bởi vì những sự việc này bao gồm tội ác, tội lỗi ở trong đó, cho nên mới bị khinh rẻ. Mà hiện nay những việc này được nhà vua, các vị lãnh đạo dùng những đạo lý lương thiện phù hợp với lễ nghĩa để dạy bảo người dân. “Kim dĩ sở quý giả giáo dân, dĩ sở tiện giả giáo thân”, nhưng mà lại dùng những sự việc tương ưng với tội lỗi xấu xa để giáo hóa hoàng thân. Những điều phù hợp với lễ nghĩa là có gia giáo; phù hợp với tội lỗi là phóng túng xa xỉ, là thiên vị, thì làm sao nói với người dân là nhân nghĩa lễ trí, rốt cuộc là  dẫn dắt con của mình, dẫn dắt những hoàng thân này ngược lại là xấc láo với họ. Việc này gọi là “dĩ sở tiện giả giáo thân”,bất diệc bội hồ?”, điều này chẳng phải là đi ngược lại với đạo lý hay sao, chẳng phải là một hành vi hồ đồ hay sao? Mà việc này nhắc nhở trên sự thật, trước đây là độc chiếm thiên hạ, hoàng đế không dạy dỗ tốt con cháu thì triều đại đó sẽ suy yếu. Vì vậy việc giáo dục tốt cho hoàng thân quốc thích là vô cùng quan trọng, đối với cả triều đại là nhân tố quyết định.

Chúng ta xem tiếp trang 1.197 có nói: “Khả lệnh vương hầu tử đệ”. Mọi người xem trong Kinh văn, những vị quý tộc này để cho những con cháu của vương hầu “tất nhập đại học”, tất cả vào trường thái học, đều vào trường học của quốc gia lập. “Quảng chi dĩ tha sơn , túc chi dĩ nhị vật”. Ông ấy đã học được những gương tốt như vậy từ nguồn tư liệu phong phú trong lịch sử và Kinh điển, thậm chí là những mặt xấu họ cũng lấy đó làm gương.

Tục ngữ có nói: “Lấy đá núi khác về mài ngọc của ta, có thể lấy đó làm gương. Mà “túc chi dĩ nhị vật”, chữ túc này là chỉnh đốn họ, yêu cầu họ hai điều quan trọng nào vậy? Chính là tuân thủ lễ nghĩa, tuân thủ pháp luật. Lễ là để cho họ có sự tiết độ, pháp là để cho họ không làm trái ngược với pháp luật, kỷ cương. Hai tiêu chuẩn này là để yêu cầu họ, giả như có thể đọc sách của Thánh Hiền, lại có thể dùng kỷ cương phép tắc để yêu cầu.

Tiếp theo Kinh văn nói: “Tắc tanh tao chi ô khả trừ”, họ đã nhiễm mùi phú quý, dần dần có thể điều phục lại. “Nhi phân phương chi phong khả phát h”, đức phong của họ dần dần có thể biểu lộ ra. Điều này vẫn là phải dạy bảo, vẫn là phải có gia đạo, gia quy như vậy mới được. “Vô quy cũ bất thành phương viên”, mà trên thực tế kỷ cương phép tắc này, mỗi triều đại, đặc biệt là hoàng tộc quy dịnh của họ tương đối nghiêm khắc.

Có một câu chuyện, xảy ra thời Trinh Quán thứ sáu. Các vị xem, Đường Thái Tông đọc những Kinh điển trong “Quần Thư Trị Yếu”, ông vô cùng nghiêm túc, đọc rất nhập tâm, vì vậy lời của quần thần nói tương ưng với Kinh điển thì ông liền chỉnh sửa bản thân mình. Đây là lấy Kinh điển làm thầy. Khi công chúa Trường Lạc muốn xuất giá (công chúa là con ruột của Đường Thái Tông, hơn nữa là do Trưởng Tôn hoàng hậu sinh ra), một người con gái do Nguyên Phi sinh ra, vào năm Trinh Quán thứ sáu muốn xuất giá. Đương nhiên Đường Thái Tông rất hoan hỷ muốn con gái xuất giá, hơn nữa còn dặn dò chuẩn bị đồ cưới, những của hồi môn, lễ nghi này vượt gấp đôi. Gấp đôi là so với ai vậy? Với em gái của Đường Thái Tông, chính là Trưởng Công chúa, chính là cô của con gái nhà vua. Chị em gái của hoàng đế đều xưng là “Trưởng Công Chúa”. Đã có chữ trưởng thì đương nhiên địa vị tương đối cao, trưởng bối. Rốt cuộc là của hồi môn hiện tại của con gái của vua gấp đôi của người cô. Kết quả là ai đã nói, rất có ý nghĩa. Sự việc trong gia đình hình như đa phần đều là do Ngụy Trưng quản, những người khác có thể có chút hoảng sợ. Ngụy Trưng góp ý kiến. Có học vấn thật là tốt, mở miệng ra nếu không phải là lịch sử thì cũng là Kinh điển. Ngụy Trưng lập tức nói: “Hán Minh Đế”. Hán Minh Đế là minh quân, Minh Chương chi trị; Đông Hán là Minh Chương chi trị; Tây Hán là Văn Cảnh chi trị. Thời Đông Hán Quan Vũ Đế tiếp nối là Minh Chương chi trị. Hán Minh Đế muốn phong tước cho con trai, rốt cuộc Hán Minh Đế tự nói “phần phân thưởng cho con trai của trẫm không thể giống như con trai của các vị tiên đế được, bởi vì con trai của các tiên đế là huynh đệ với trẫm, vai vế cũng là chú của con trai của trẫm. Con trẫm thấp hơn một đời, không thể ban thưởng bằng nhau, ban thưởng không thể giống nhau”. Các vị xem, chính bản thân hoàng đế mở miệng, tự bản thân Hán Minh Đế nói con trai của trẫm muốn phần thưởng ít hơn so với huynh đệ của trẫm. Các vị xem, giả như chúng ta không hiểu lịch sử thì không khuyên được, đưa ra trường hợp thực tế như vậy. Đường Thái Tông nghe xong không thể không phục, lời nói quá đúng. Hơn nữa, là minh quân các vị cũng phải làm người của minh quân. Sau đó Hán Minh Đế tự nói: Ban thưởng bằng phân nửa so với những người chú của con trẫm là được rồi. Ngày trước cho là được mọi người ca tụng, vị quan ghi chép sử lúc đó ghi lại câu chuyện này, vô cùng tán thán. Vị hoàng đế này thông suốt đạo lý, biết luân thường.

Mọi người thử nghĩ, một người được ban thưởng hơn người chú quá nhiều, các vị xem sẽ như thế nào? Sẽ rất kiêu ngạo, sẽ ngông cuồng tự đại, tôn ti trật tự, tất cả luân thường đều bị ảnh hưởng. Ban thưởng cũng phải có tri thức, phải phù hợp với luân thường đạo lý mới được.

Thiên tử tỷ muội vi trưởng công chủ”, chị em gái của nhà vua đều xưng là trưởng công chúa, con gái của vua là công chúa. Đã có thêm chữ trưởng thì thể hiện sự tôn quý hơn hẳn công chúa. Tuy cảm tình của hoàng thượng đối với con gái có phần đặc biệt, nhưng mà cũng phải phù hợp với đạo lý, vẫn phải là phù hợp với nghĩa lý, không nên tùy thuận theo tình cảm riêng tư. Nếu như lễ vật của công chúa vượt trội hơn trưởng công chúa nhiều như vậy, theo đạo lý thì điều này không được thỏa đáng, “bẩm hoàng thượng! Ngài nên suy nghĩ kỹ lại một chút ạ!. Ngụy Trưng rất lợi hại, lúc cần mềm mỏng thì mềm mỏng, lúc cần cứng rắn thì cứng rắn. Các vị xem, lúc này ông ấy cũng là “bệ hạ nên suy xét cho kỹ”. Thái Tông nghe xong liền bảo: “Nói rất đúng, nói rất hay!. Hơn nữa, sau khi nghe xong Đường Thái Tông trở về nói cho Thái thái của ông nghe. Thái thái cũng muốn cưới chồng cho con gái, lúc đó có người kiến nghị của hồi môn cho con gái của bà. Cắt bỏ. Chúng ta thử xem trưởng tôn hoàng hậu nói như thế nào. Bà nói: “Trước đây thiếp có nghe bệ hạ nói về Ngụy Trưng, vô cùng kính trọng ông ấy, nhưng vẫn chưa hiểu được hoàng thượng vì sao kính trọng ông ấy đến như vậy, duyên cớ là như thế nào? Hôm nay nghe được lời can gián của Ngụy Trưng, thiếp đã hiểu ra được. Bởi vì, ông ấy đã lấy nghĩa lý để tiết chế tình cảm riêng tư của hoàng thượng”. Quyền lực của hoàng thượng là lớn nhất, giả như hoàng thượng thuận theo tình cảm riêng tư, sở thích của nhà vua, thì bầu không khí của cả triều đình sẽ bị ảnh hưởng. Ông ấy luôn lấy đạo lý để tiết chế tình cảm của hoàng thượng, đặc biệt là tình cảm riêng tư, thật sự là trụ cột của quốc gia.

Các vị xem, việc này người mẹ không những không phàn nàn mà còn đánh giá Ngụy Trưng rất cao, cho nên vị hoàng hậu này không hề đơn giản. Sau đó tiếp tục nhắc nhở Đường Thái Tông, điều này là thuận thế mà làm. Rất có trí huệ! “Bẩm hoàng thượng! Thiếp cùng với bệ hạ kết tóc làm vợ chồng, chúng ta thân thiết nhất. Hơn nữa lại được hoàng thượng kính trọng thiếp, yêu quý thiếp, tình nghĩa vô cùng sâu đậm. Quan hệ của chúng ta thân thiết như vậy, tình nghĩa đậm đà như vậy, nhưng mà mỗi lần thiếp muốn nói chuyện với bệ hạ, đều cảm thấy phát run, vẫn phải thăm dò sắc mặt, chờ đợi thời cơ, không dám tùy tiện mạo phạm oai nghiêm của bệ hạ. Thiếp còn có áp lực như vậy, huống chi là những vị quan của bệ hạ, mối quan hệ của họ với hoàng thượng so với mối quan hệ của vợ chồng chúng ta vẫn kém hơn một đoạn, vì vậy họ càng khó hơn”. Các vị xem, điều này nhắc nhở Đường Thái Tông quan trọng biết bao.

“Huống tại thần hạ, tình sơ lễ cách”, tình nghĩa này vẫn chưa sâu đậm bằng vợ chồng chúng ta, vì vậy họ càng khó khăn hơn. “Cố”, lại nêu lên lịch sử. Các vị xem, hoàng hậu cũng không đơn giản, nêu ra Hàn Phi Tử có viết một tác phẩm gọi là “Thuyết Nan”. Cho người lãnh đạo nói lời chân thật rất là khó, chẳng dễ dàng gì, nói không hay đến cả ý thức cũng không có. Đông Phương Sóc cũng viết một tác phẩm có nhắc đến muốn khuyên ngăn hoàng đế cũng không phải dễ, điều này thực tế mà nói là vô cùng chân thật. Cho nên lời thật khó nghe nhưng lợi cho việc làm. Người của quốc gia, thái độ quan trọng nhất là phải tiếp nhận lời nói chân thật. Có thể tiếp nhận thì quốc gia mới ổn định, nếu không tiếp nhận thì nền chính trị sẽ hỗn loạn. Cho nên, thiếp chí thành cầu mong bệ hạ nên vô cùng thận trọng đối với khuyên ngăn các vị quan thì thiên hạ vô cùng hạnh phúc, là vận may của thiên hạ. Các vị xem, Trưởng Tôn Hoàng Hậu nắm bắt cơ hội này nói giúp cho tất cả các đại thần, vì vậy từ chỗ này mọi người nhìn thấy trị nước thời Trinh Quán có dễ hay không? Nhiều hiền nhân như vậy tập trung lại với nhau, giả như không có Trưởng Tôn Hoàng Hậu thì Ngụy Trưng cũng sẽ gặp rất nhiều nguy hiểm. Rất nhiều nguy hiểm đều do Trưởng Tôn Hoàng Hậu giúp ông hóa giải hết, đúng không?

Có một lần, Đường Thái Tông tức giận đã cầm cây đao lên rồi, rốt cuộc Trưởng Tôn Hoàng Hậu mặc lễ phục long trọng đi vào. Đường Thái Tông nhìn thấy, một mặt hồ nghi, Ái khanh làm gì thế vậy?. Trên tay vẫn còn cầm đao, vừa chuẩn bị ra oai một chút thì nhìn thấy vợ của mình ăn mặc trang trọng, “là chuyện gì đây?”. Lập tức hoàng hậu chúc mừng nhà vua, nhất định là có minh chúa nên mới có vị quan dám can gián như vậy”. Đường Thái Tông liền nghĩ, ta là minh chúa, đã phục vụ nhiều rồi, không còn tức giận nữa, tức giận cũng không phải là thật, chuyển cái ý niệm này thì không còn nữa, phải biết chuyển. Chính mình phải biết chuyển, những người ở xung quanh phải biết trợ giúp, phải biết hướng dẫn, thì liền chuyển trở lại. Hoàng hậu vừa nói như vậy xong, hoàng đế lập tức phái thuộc hạ mang tặng 500 sắp lụa loại cao cấp, chính nhà vua mang đến nhà tặng cho Ngụy Trưng. Ngụy Trưng nhận được quà tặng không ít, nhưng mà phần thưởng này quan trọng nhất chính là làm cho bầu không khí can gián của quốc gia, triều đình khởi sắc trở lại. Đường Thái Tông là người thông thái, biết cách dùng phần thưởng để cổ vũ bầu không khí đúng lúc. Chúng ta xem đến câu chuyện này thì hiểu được Đường Thái Tông là người thông thái. Chỉ cần các vị quan khuyên can phù hợp với lễ nghĩa, phê bình những chuyện trong gia đình của nhà vua, thì vua vui vẻ tiếp nhận, lập tức sửa đổi. Hai đoạn này đều là nói đến hoàng đế. Những người giàu có dạy con cái đều phải hết sức thận trọng, phải có gia quy, có gia đạo, có học thức, từ nhỏ phải ràng buộc dạy bảo chúng. Mà Đường Thái Tông dạy dỗ con cái rất là tận tâm.

Chúng ta hãy xem thêm một câu chuyện nữa, câu chuyện này có thể nhìn thấy Đường Thái Tông vô cùng dụng tâm, luôn nắm lấy cơ hội dạy dỗ con cái. Chúng ta có nắm bắt cơ hội để dạy dỗ con cái không? “Phụ từ tử hiếu”. Chữ “từ” này, chính là luôn luôn nghĩ đến con cái. Đương nhiên sự lo nghĩ này bản thân chúng ta phải thông suốt đạo lý, mới có thể nắm bắt lấy sự thiên lệch của con cái để hướng dẫn cho đúng đắn, mới có thể nhận được kết quả tăng trưởng điều thiện, sửa chữa sai lầm.

Vào năm Trinh Quán thứ mười tám, Đường Thái Tông nói với các đại thần ở xung quanh, “thời xưa vô cùng xem trọng việc thai giáo, bắt đầu giáo dục từ lúc mang thai. Mà điều này trẫm lấy làm tiếc, trẫm không thể cố gắng nắm bắt từ lúc thai giáo, lúc đó có thể còn đang đánh trận. Gần đây đã lập nên thái tử, thái tử sau này là vua của một nước, cho nên gặp phải bất kỳ sự việc gì, chỉ cần có cơ hội là trẫm sẽ phải dạy dỗ thái tử”. Đúng lúc đó, thái tử đang ở bên cạnh, nhìn thấy thái tử muốn ăn cơm, trẫm liền hỏi, con có hiểu biết về hạt cơm này không?. Thái tử trả lời: “Dạ, không biết ạ”. Trẫm tiếp tục nói: “Cơm gạo này là do người nông dân trồng. Một bát cháo, một hạt cơm,  nên nghĩ kiếm được không dễ. Cày đồng đang buổi ban trưa, mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày. Ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần”. Nhưng mà đoạn này hay nhất là nhà vua đã trải qua việc trồng trọt, chính nhà vua đã thể nghiệm “mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày”, chính nhà vua đã chảy mồ hôi ở nơi đó, chắc chắn là vua vẫn nhớ.

Chúng tôi đã đưa bọn trẻ đi cấy lúa trên đồng ruộng, cấy đến nổi eo mỏi lưng đau. Sau đó trở về nhìn thấy bữa cơm, bát cơm đó thầy giáo nói với chúng, “hôm nay các em đi cấy mới bằng một bát cơm này thôi, các em phải tiết kiệm, không nên lãng phí thức ăn”. Những người bạn nhỏ chưa từng được cấy lúa, nhìn thấy ruộng nước liền nói “thưa thầy! Đi xuống dưới đó có bị chết không?”. Một em học sinh khác nói: “Đừng sợ, ở dưới đáy có nền xi măng. Những bạn học sinh này, “thấy chưa thật, chớ nói bừa”, không nên ở nơi đó nghĩ tưởng lung tung, làm gì có nền xi măng chứ. Điều này thuộc về thể nghiệm, có thể nghiệm qua thì chúng nhớ rất lâu. Các vị nói với chúng nữa ngày trời, có lúc chúng cũng không biết đã cảm nhận được điều gì.

Gần đây nhất, một người bạn nhỏ bốn tuổi trồng rau muống. Tôi nhìn những cháu bé bốn tuổi đó trồng rau, mỗi ngày tưới nước rất chăm chỉ. Tôi nhìn thấy phần rau đã trồng đó gom lại dường như chỉ có một dĩa mà thôi. Rốt cuộc là huy động rất nhiều nhân lực, những cháu bé này thật sự hái rau, phần rau muống đó gom lại chưa được một thau. Sau này các cháu ăn rau muống, nhất định không dám lãng phí, đó là các cháu đã trồng khoảng hai mươi ngày mới thu hoạch. Đây là sự thể nghiệm.

Trong hoàng tộc, hoàng đế đều phải tự mình đi cày ruộng, làm tấm gương cho con của mình, cũng làm tấm gương cho thiên hạ. Đây là truyền thống vô cùng tốt đẹp. Hiện nay thì đã tương đối lơ là, phải nên phục hồi lại những lễ nghi thờ xưa. Toàn bộ đều là giúp cho người  hiểu được thái độ quan trọng nhất của đời người. Cho nên chế ra những nghi lễ đó là một khâu vô cùng quan trọng trong sự giáo hóa, nếu không thì con người hiện nay đều không hiểu biết lãng phí lương thực cũng là vô lễ. Cho nên trồng trọt mùa vụ vô cùng gian khổ, các vị nên nhớ đừng lãng phí thức ăn, đồng thời cũng phải nên hiểu thời gian người nông dân canh tác. Thời gian canh tác nhất định không nên giao công việc cho người nông dân, lúc đó sẽ lỡ mất việc trồng trọt của họ, họ sẽ không có cơm ăn. Các vị phải đồng tình với những tình huống này.

Lại nhìn thấy việc cưỡi ngựa, thấy có người ngồi trên con ngựa thì hỏi thái tử, “con có biết con ngựa không?”. Thái tử trả lời: “Không biết”. “Con ngựa chịu cực khổ thay cho con người, phục vụ cho con người. Hơn nữa, con sử dụng ngựa phải có chừng mực, không nên sử dụng chúng đến kiệt sức ngã quỵ, như vậy thì không được. Đối với ngựa cũng phải yêu quý, không nên làm tiêu hao hết sức lực của nó thì con mới có ngựa để cưỡi thường xuyên”. Thật ra, đối đãi với ngựa cũng như đối đãi với người dân, đều phải luôn luôn tận tình. Cái tâm nhân ái này phải luôn luôn đề khởi lên.

Sau này ngồi thuyền, hoàng thượng lại hỏi “con có biết chiếc thuyền này không?”. Giả như chúng ta có khả năng như Đường Thái Tông, khi dắt con cái đi dạo chơi, trên đường đi cũng là thời khóa học, đúng không? “Con có biết chiếc thuyền không?”. Thái tử nói: Con không biết”. Hoàng đế nói với thái tử: “Chiếc thuyền này thí dụ cho người làm hoàng đế”, chính là nhà vua. Nước thì ví như cho người dân. Nước có thể nâng thuyền mà cũng có thể lật thuyền. Hơn nữa, hiện tại con là thái tử, sau này còn phải dẫn dắt người dân cho tốt, nếu như con không phù hợp với đạo trời thì con sẽ bị nhân dân lật đổ, con phải cảnh giác lo sợ”.

Lại tiếp tục đi, nhìn thấy một cái cây cong queo, tiếp tục hỏi “con có biết cây xanh không?”. Thái tử trả lời: Con không biết”. Tiếp tục nói: “Cái cây này tuy là nó bị cong, nhưng nếu nó gặp được dây thước búng mực (thước búng mực của người thợ mộc, bật một cái, một đường đen đen rất là thẳng), thì có thể cắt ra thành những tấm gỗ vô cùng thẳng. Điều này thường được nói là “gỗ gặp mực thước thì thẳng, con người chịu nghe khuyên thì thành thánh”, chịu sự can gián thì đức hạnh càng lúc càng tốt. Gỗ gặp được thước búng mực của thợ mộc thì có thể cắt ra thành những tấm gỗ vô cùng thẳng. Vì vậy, một vị vua tuy không có đức hạnh tốt, chỉ cần con chịu tiếp thu lời khuyên ngăn của các vị quan thì vẫn có thể trở thành một vị Thánh Vương. Con nên nhớ kỹ điều này, hãy lấy đó làm gương”.

Chúng ta nhìn thấy cơm cũng có thể làm bài học, nhìn thấy con ngựa cũng có thể làm bài học, nhìn thấy chiếc thuyền cũng có thể lấy làm bài học, nhìn thấy cây xanh cũng có thể lấy làm bài học, nhìn thấy mặt trời cũng có thể lấy làm bài học, đúng không? Mặt trời, mặt trăng chiếu sáng một cách vô tư, phải có tâm vô tư, rộng lớn. Các vị cổ nhân, đạo pháp thiên địa, vạn vật, đều có thái độ của người thầy, đều có thể gợi ý, phản tỉnh chúng ta. Từ chỗ này, chúng ta nhìn thấy được sự tận lực dụng tâm của Thái Tông.

Vì vậy giáo dục con cái, chúng ta từ những câu giống như “đôn thân”, đều là xem trọng việc giáo dục con cái. Vậy với thái độ như thế nào có thể giúp con trẻ sống đời hạnh phúc đây? Tâm yêu kính, tinh thần trách nhiệm, gồm cả lòng khiêm tốn, biết được tâm thái tiết chế đều ảnh hưởng đến cả cuộc đời của họ. Mọi người xem, tư tưởng như thế nào có thể quyết định sự thành bại cả cuộc đời của họ? Việc này chính là do chúng ta phải giáo dục. Giúp người là cái gốc của niềm vui. Giả như họ nói việc hưởng thụ sự vui sướng là chính, thì cuộc đời của họ đã bị thiên lệch mất rồi, cuối cùng chỉ là phóng túng theo dục vọng, đồng thời không thể khống chế được dục vọng của mình. Dục là hố sâu, càng lúc càng nghiêm trọng.

Giúp người là cái gốc của niềm vui, tín nghĩa là cái gốc của việc lập nghiệp, sự nghiệp của họ phải thật sự có thành tựu. Từ nhỏ nên cắm sâu cái gốc thành tín cho chúng, nói đến đạo nghĩa. Một người đã nói đạo nghĩa thì họ sẽ phục vụ tốt những người xung quanh, cho đến sau này sẽ phục vụ tốt những người mà họ cần phải phục vụ. Các vị xem, cổ nhân đều nắm chắc điều căn bản này. Học vấn là cái gốc của việc cứu giúp đời, nếu họ muốn lợi ích cho xã hội thì họ phải có đạo đức tri thức đúng đắn. Tri thức của việc làm người, làm việc, phải từ chỗ này mà cắm rễ.

Chúng ta tiếp tục xem nội dung kế tiếp là “quân đạo”, “phản thân”. Chúng ta xem hai từ “phản thân” này, có nghĩ đến câu nói nào trong Kinh điển không? “Hành hữu bất đắc, phản cầu chư k”. Điều này là lời giáo huấn của Khổng Lão Phu Tử, được ghi chép trong “Trung Dung”.

Xạ hữu tự hồ quân tử, bắn cung rất thích hợp với người quân tử. “Thất chư chính hộc”, mũi tên bắn ra không trúng mục tiêu, nên trách ai? “Phản cầu chư kỳ thân”, phải quay lại tìm ở chính nơi mình. Điều này rất quan trọng. Cuộc đời của chúng ta cũng giống như vậy, cũng giống như việc bắn cung tên. Công việc làm không được tốt, ý niệm trước tiên là phải quay lại phản tỉnh chính mình. Thật ra, điều này đối với chúng ta là việc khó, bởi vì chúng ta đã trưởng thành rồi mới thâm nhập văn hóa truyền thống, vì vậy trước đó đã hình thành thói quen khi gặp phải chuyện trước tiên là yêu cầu hoặc là trách móc người khác. Cho nên “biết sửa lỗi, không còn lỗi. Nếu che giấu, lỗi chồng thêm”. Trách móc người khác thì lỗi càng chồng thêm lỗi, che giấu lỗi lầm cũng là lỗi chồng thêm lỗi. Thật sự tu hành không phải dễ.

Lý hữu đốn ngộ”, thật sự phải hiểu đạo lý. Nhưng khi thực hiện, “sự yếu tiệm tu”. Kỳ lạ thật, đã hiểu đạo lý rõ ràng rồi, vì sao chẳng có cách thực hiện ngay? Bởi vì họ có chướng ngại. Giả như nói lập tức quay lại xem chính bản thân mình, vậy cái mà chúng ta cần phải điều phục là gì? Là thoái thác trách nhiệm, quán tính đều nhìn thấy lỗi lầm của người khác, phải phá bỏ nó đi mới được. Vậy chúng ta hãy bình lặng lại một chút, hiện nay khi chúng ta gặp phải chuyện, điều gì sẽ bộc lộ ra trước tiên? Giả như bộc lộ ra là cảm xúc thì làm sao có thể quay lại xét bản thân mình. Quay lại xét bản thân mình là lý trí. Cho nên vẫn phải không ngừng huân tập, huân tập đến mức độ nào? Gặp phải chuyện thì điều xuất hiện trước tiên phải là Kinh điển. Lúc này Kinh điển là lý trí, lập tức sẽ điều phục cảm xúc, điều phục tập quán xấu. Cho nên phải nên đọc Kinh nhiều, hơn nữa những người xung quanh nhắc nhở nhiều thì chúng ta nên tiếp nhận, như vậy thì mới hồi đầu phản tỉnh được nhanh chóng. Khéo quán sát tâm của mình, còn phải gần gũi bạn hiền. Bạn bè tốt ở xung quanh sẽ trợ giúp cho chúng ta, hễ phát hiện ra chúng ta có thái độ không đúng thì lập tức nhắc nhở. Giả như nói, các vị nói chuyện với những người bạn tốt ở xung quanh, nếu như tôi nói chuyện giọng điệu the thé thì bạn nhanh chóng vỗ vỗ vào người tôi nhé, không nên để cho người khác nhìn thấy, nhanh chóng đạp đạp vào chân của tôi, nếu không thì có những lúc không khống chế được. Vừa bị nhắc nhở, các vị lập tức nói “sao mà lại phạm cái lỗi cũ nữa rồi”, các vị nhanh chóng điều chỉnh. Điều này cũng là sự giao ước ngầm.

Khổng Lão Phu Tử dạy bảo như vậy, Mạnh Tử truyền thừa tinh thần của Khổng Lão Phu Tử cũng nói đến, thương yêu người mà người không thương mến mình, nên tự xét xem mình có đủ lòng nhân hay không. Cai trị người mà người không phục tùng mình, nên xét xem mình có đủ trí sáng không. Lấy lễ đãi người mà người không hồi đáp mình, nên tự xét xem sự kính trọng của mình có toàn vẹn hay chăng. Làm việc mà chẳng được kết quả theo ý muốn, vậy mình nên tự xét lấy mình. Mạnh Tử nói đoạn này cũng là để cho chúng ta cảm thấy được sự phản tỉnh của ông vô cùng sâu sắc, phản tỉnh từ trong tâm.

Các vị xem, các vị thương yêu một người nhưng họ không thân với các vị, họ không tiếp nhận sự thương yêu của các vị, thì nên xem xét lại bản thân mình là tâm nhân từ có đủ chưa?

Trị nhân bất trị”, các vị quản lý đoàn thể, quản lý cấp dưới, không thể quả lý được tốt thì các vị không nên trách móc cấp dưới của mình, các vị nên xem xét lại trí huệ của mình đã đủ chưa.

Phản kỳ trí”, các vị vô cùng lễ phép, cung kính đối với mọi người, ngược lại họ không tiếp nhận, không để ý đến các vị. Các vị có kinh nghiệm hay không? Các vị cúi chào mọi người nhưng mọi người chẳng để ý đến các vị, mọi người để ý hay không để ý đến các vị, thậm chí là cảm thấy các vị uống lầm thuốc.

Lễ người mà người khôngáp thì không nên kiểm điểm người, có thể là tâm chí thành cung kính của bạn chưa được thể hiện, mọi người vẫn đang quan sát, thật sự vẫn là giả. Có phải là giả hay không? Thật sự có nhiều lúc chúng ta không thể làm cho mọi người thừa nhận, rất có thể có liên quan với hành vi quá khứ của của chúng ta, lưu vào trong ấn tượng của mọi người là như vậy. Sự thay đổi của chúng ta như vậy nhưng không thể tiếp nhận được chút nào, cho nên sự việc xảy ra tất có nguyên nhân. Cái “nhân” này không phải do người mà do chính mình. Điều này trong việc học văn hóa truyền thống của chúng ta, thật sự có lẽ đa số mọi người đều đã trải qua. Sau khi chúng ta học rồi thì rất xúc động, lương tâm của tôi đã phát hiện ra”. Sau khi trở về thì biểu hiện đó làm cho mọi người đều vô cùng kinh ngạc, trố mắt đứng nhìn, “người này vì sao mới đi có mấy ngày trở về thì trở thành như vậy, anh ấy đã đi đâu mà được tẩy não như vậy?”, phải cho những người xung quanh một quá trình thích ứng. Chúng ta thay đổi một chút thì có khi người ta lại trì hoãn lại một chút.

Tôi đã từng nghe được một câu chuyện. Có một phu nhân, sau khi nghe xong thì phản tỉnh chính mình, bởi vì cô và người chồng đã ly hôn. Rốt cuộc sau khi nghe bài giảng thì rất xúc động, liền đi đến nhà người chồng. Ba mẹ chồng cũng đang ở nhà, lập tức cung kính cúi đầu nhận lỗi với các vị đó. Rốt cuộc khi cô ngẩng đầu lên, tất cả những vị đó chẳng có biểu lộ điều gì. Cô ấy thì thật lòng thật dạ, nhưng chẳng có bất kỳ phản ứng nào. Cô ấy liền quay trở về, có thể đi ngang qua đó có cảm giác không hiểu được.

Lúc đó nếu cô nghĩ đến câu nói của Khổng Lão Phu Tử: “Người đời không biết đến mình cũng chẳng vì thế mà buồn, như vậy há chẳng phải là bậc quân tử sao?. Làm việc gì cũng muốn người ta hiểu được cũng là một loại chấp trước, vì sao vậy? Vì bạn muốn thì cũng được, nhưng được rồi thì sẽ khổ. Những điều đó là việc nên làm mà, có gì mà phải ham muốn chứ. Điều cần phải làm thì gọi là nghĩa, tuân theo đạo nghĩa. Có cầu gọi là lợi và hại của đời người, vẫn là tham cầu. Con người hễ có tham cầu thì không đủ chánh khí, sẽ có  phiền não, sẽ có sự thất vọng. Các vị xem, chúng ta yêu thương mọi người, đó là tận bổn phận của chúng ta. Thương yêu người ta, người ta không tiếp nhận thì có khó chịu không? Lúc đầu ta thương yêu họ, không phải là vì để họ thương yêu lại ta, có đúng không? Có khó chịu không? Không bị khó chịu. Có nên tiếp tục yêu thương họ không? Nên. Các vị là người sáng suốt, như vậy mới biết tâm của ta là thật hay là giả. Ra công có một chút mà không có sự đáp ứng thì “tôi không làm nữa”, sự ra công trước mặt cũng là giả. Đó là tâm hơn thiệt, đó là yêu thương có điều kiện, gọi là “dục”, không gọi là “thương yêu”. Thương yêu thì không có điều kiện, tâm yêu thương là vô tư, cảm giác của thương yêu là sự ấm áp. Một người đối xử tốt với người khác có mục đích thì mọi người, đối phương đều sẽ biết, “người này lại đến, thấy người sang bắt quàng làm họ, không nên nhận đồ của anh ta, nhận rồi sau này anh ta cứ đến lải nhải”, đúng không? Anh ta kết bạn với mọi người có điều kiện, có sự tính toán hơn thiệt. Người nhạy cảm sẽ cảm thấy bị áp lực, rất khó có được tình bạn chân thành với bạn. Đạo nghĩa vô điều kiện mới có thể kết giao được với bạn tri kỷ.

Cho nên người vợ này bước ra cửa, lời lẽ nói từ tận đáy lòng như vậy, tất cả mọi người không có chút biểu lộ cảm xúc nào. Nhưng mà cô ấy cũng chẳng đơn giản. Sau này cô không bỏ cuộc, tiếp tục sửa đổi bản thân mình, hoàn thiện chính mình, sau đó cùng với người chồng trước duy trì mối liên hệ. Trải qua một khoảng thời gian, người chồng trước cảm nhận được sự thay đổi của cô ấy, sau đó thì kết hôn lại. Câu chuyện này là có thật, bởi vì cô ấy là bà con của đồng nghiệp thân thiết của chúng tôi. Câu chuyện là chân thật. Nhưng mọi người hãy nghĩ toàn cả câu chuyện này, ai mà muốn ly hôn có đúng không? Các vị xem vừa thay đổi thì chồng, ba mẹ chồng đều hoan hỷ. Ly hôn là chuyện đau khổ của đời người, ai mà muốn chứ? Không có ai muốn bơi lội trong dòng nước đau khổ, vậy tại sao không lấy phương hướng của con đường hạnh phúc mà chúng ta làm mục tiêu để đi? Không nên yêu cầu người khác, bản thân chúng ta trước tiên dẫn đầu cho tốt. Hơn nữa, vì sao cô ấy nói những lời chân thành như vậy nhưng chẳng có phản ứng gì? Bởi vì người chồng trước của cô cùng với những người trong gia đình chưa hiểu rõ tình huống, “hiện giờ có phải đang nằm mộng không vậy, sao mà được như vậy chứ, là tôi đang nằm mộng phải không?”. Đương nhiên trước đây phải có rất nhiều sự tổn thương nên mới dẫn đến việc ly hôn, đều là có nguyên nhân trước đó, cho nên tâm trạng của họ chẳng có cách nào điều chỉnh lại được. Điều này là rất bình thường.

Thí dụ hôm nay bạn tát một người bạn liên tục liên tục năm cái, anh ấy vẫn chưa tỉnh, sau đó các vị đột nhiên nói “tôi đối xử với anh rất tốt”. Các vị, anh ấy sẽ làm gì? Anh ấy tuyệt đối sẽ thoái lui mấy bước. Trước mặt các vị đều đối với anh ấy không tốt như vậy, đột nhiên đối xử tốt với anh ấy, anh ấy không giật mình mới là chuyện lạ. Cho nên các vị xem, thế giới này đều không có vấn đề, chúng ta thì có vấn đề. Tâm lý của chúng ta chẳng khách quan để đồng tìnhvới rất nhiều tình trạng nguyên nhân, ngược lại toàn là chỉ trích. Càng chỉ trích thì tình huống càng tệ, vì sao vậy? Chỉ trích là cảm xúc hóa, chúng ta cảm xúc hóa thì chắc chắn sẽ lôi kéo cảm xúc hóa của đối phương, một chút việc cỏn con cũng khó dàn xếp, chuyện nhỏ biến thành chuyện lớn. Nên dùng lý trí, nên phản tỉnh thì chuyện lớn hóa nhỏ, chuyện nhỏ hóa không.

HẾT TẬP 27 – Xin xem tiếp tập 28 – Quần Thư Trị Yếu 360